Những đặc điểm chung của một tháp Chăm

Trong Bà La Môn giáo, Meru là dãy núi thần thoại nhiều đỉnh — nơi thần Vishnu ngự trên đỉnh cao nhất và các vị thần khác an vị theo từng cấp bậc. Hình tượng núi Meru — trung tâm của vũ trụ (mandala) — đã ảnh hưởng sâu sắc đến kiến trúc tháp Chăm (Kalan): một tổng thể gồm đền chính kết hợp với các đền thờ nhỏ và bờ tường thấp bao quanh, tượng trưng cho ngọn núi thiêng và các thiên thể, đại dương vây quanh.

Kalan chính — nơi trú ngụ của thần linh — được ví như một hang động thiêng: bên ngoài chạm khắc tinh xảo đến từng chi tiết, còn nội thất bên trong lại giản dị, chỉ đặt một bàn thờ. Đa phần các tháp quay về hướng Đông — hướng mặt trời mọc, hướng khởi tạo của vũ trụ — trừ một số trường hợp đặc biệt như quần thể Mỹ Sơn (bố trí theo mandala) hay cụm Po Dam quay về hướng Nam, hướng biển.

Trong chính điện đặt bàn thờ với tượng thần hoặc biểu tượng linga trên bệ yoni. Cửa vào tiền điện có hai trụ đá sa thạch chạm khắc hoa văn và văn tự; phía trên là mi cửa và tấm đá hình lá nhĩ khắc hình vị thần được thờ, phần lớn là thần Shiva trong điệu múa vũ trụ Tandava.

Kalan Chăm có mặt cắt hình vuông, mái tháp ba tầng chóp nhọn, chia làm ba phần mang ý nghĩa biểu tượng: đế tháp tượng trưng cõi trần với hoa văn hoa lá, muông thú; thân tháp là thế giới tâm linh, được trang trí bằng các trụ ốp tường và hình tượng thần Laksmi; mái tháp tượng trưng nơi chư thần quần tụ, thu nhỏ dần lên đỉnh như những tầng trời, điểm xuyết tượng ngỗng thần Hamsa, chim thần Garuda, bò thần Nandin. Đỉnh tháp là khối đá nhọn mô phỏng núi thiêng Kailasa, nơi an ngụ của thần Shiva.

Những đặc điểm chung này là nền tảng bất biến trong kiến trúc tháp Chăm, dù mỗi thời kỳ lại mang một phong cách nghệ thuật riêng — minh chứng cho tài hoa và trí tuệ của những người thợ xây dựng Champa xưa.